In 2005 en 2006 fotografeerde ik Ksar Tissergate, een versterkt dorp in de Drâavallei, enkele kilometers ten noorden van Zagora. Langs de oases van de Drâa liggen honderden van deze ksour, gebouwd uit aangestampte aarde en gedurende eeuwen aangepast aan het harde klimaat van het pre-Saharaanse zuiden van Marokko. Veel ervan waren toen al verlaten of in verval. Tissergate vormde een opvallende uitzondering.

Volgens de lokale overlevering ontstond het dorp ongeveer vijf eeuwen geleden. Achter een omwalling van ongeveer vijf meter hoog ligt een compacte structuur van huizen, smalle straten en overdekte passages. Tot het begin van de jaren zeventig was het dorp slechts via één bewaakte toegangspoort bereikbaar. Binnen de muren leiden de straten naar de centrale ruimte met de moskee en andere gemeenschappelijke voorzieningen. Huizen staan dicht tegen elkaar en hebben nauwelijks openingen naar buiten.

Die gesloten structuur had niet alleen een defensieve functie. Ze vormt ook een bijzonder intelligente aanpassing aan het klimaat. De dikke muren van aangestampte aarde, de overdekte straten en de compacte bebouwing beschermen tegen de extreme zomerhitte. Terwijl de temperatuur buiten ver boven de veertig graden kan stijgen, blijven de woningen en doorgangen relatief koel. Architectuur en stedenbouw werken hier samen als één klimaatsysteem, lang voordat begrippen als duurzaam of bioklimatisch bouwen bestonden.

Ook de huizen zelf volgen een duidelijke logica. Rond een centrale, schaars verlichte ruimte liggen opslag- en ontvangstruimtes. Daarboven bevinden zich de woonvertrekken en op het hoogste niveau de keuken en het terras. Licht en warmte worden zorgvuldig gecontroleerd en de dikke lemen muren zorgen voor thermische massa. Dezelfde eigenschappen maakten de huizen geschikt voor het bewaren van dadels, lange tijd een belangrijke bron van inkomsten voor de families in de oase.

Maar Tissergate interesseerde me niet alleen als architectuur. Een ksar is het resultaat van een gemeenschap. De structuur van het dorp weerspiegelt familierelaties, economische activiteiten en sociale verhoudingen die gedurende generaties mee bepaalden hoe mensen er woonden en samenleefden. Toen ik er werkte, woonde nog maar een deel van de bevolking permanent binnen de muren. Veel families hadden buiten het oude dorp nieuwe en beter toegankelijke woningen gebouwd, hoewel ook die vaak nog met traditionele leemtechnieken werden opgetrokken. Tijdens de heetste maanden keerden sommige bewoners terug naar de koelte van de ksar.

Samen met architectuurhistoricus Jean Dethier koos ik Tissergate omdat het een uitzonderlijk voorbeeld was van de samenhang tussen architectuur, stedenbouw en sociale organisatie in de Drâavallei. Dethier kende het dorp al veel langer. Eind jaren zestig was hij, namens het Marokkaanse ministerie dat verantwoordelijk was voor stedenbouw en huisvesting, betrokken bij een door het Wereldvoedselprogramma van de Verenigde Naties ondersteund proefproject rond het landelijke woonmilieu in Tissergate.

Wat dat project bijzonder maakte, was dat het traditionele dorp niet eenvoudig werd beschouwd als achterhaald en vervangen moest worden door moderne woningen. De waarde van de bestaande leemarchitectuur werd erkend en de bewoners werden nauw bij de verbeteringen betrokken. Straten werden aangepakt, de toegang tot water werd verbeterd, dieren werden uit de woningen gehaald en delen van de gemeenschappelijke gebouwen en omwalling werden hersteld.

Toen ik Tissergate bijna vier decennia later fotografeerde, waren de gevolgen daarvan nog zichtbaar. Terwijl veel andere ksour in de Drâavallei sterk achteruitgingen, waren de structuur en omwalling van Tissergate grotendeels bewaard gebleven. Bewoners hadden zelf woningen gerestaureerd en enkele oude gebouwen kregen een nieuwe functie. Het behoud van het dorp bleek niet alleen afhankelijk van het restaureren van muren, maar ook van de betrokkenheid van de mensen die er woonden.

Voor mij werd Tissergate daardoor meer dan een fotografische studie van uitzonderlijke leemarchitectuur. Het dorp liet zien dat gebouwd erfgoed alleen kan blijven bestaan wanneer het een plaats behoudt binnen een levende gemeenschap. De muren, huizen en overdekte straten zijn indrukwekkend, maar uiteindelijk is het de relatie tussen architectuur, klimaat en bewoners die Tissergate zo bijzonder maakt.