Tussen 2005 en 2007 fotografeerde ik de kasbahs en tighermatine van Zuid-Marokko, vooral in de valleien van de Dadès, Drâa en Ziz. Wat me aanvankelijk aantrok was hun monumentale verschijning. Sommige van deze gebouwen tellen vijf en soms zes verdiepingen, met hoge muren, hoektorens en gevels die bovenaan zijn versierd met complexe geometrische patronen. Maar hoe langer ik ermee bezig was, hoe meer mijn belangstelling verschoof van hun uiterlijk naar de kennis waarmee ze waren gebouwd.

Vrijwel alles kwam uit de onmiddellijke omgeving. Aarde werd verwerkt tot dikke muren van aangestampte leem, hout diende voor vloeren en draagconstructies en riet en andere lokale materialen werden gebruikt om daken en plafonds op te bouwen. Met die ogenschijnlijk eenvoudige grondstoffen ontstonden monumentale gebouwen die qua schaal kunnen wedijveren met veel van de historische architectuur die we in Europa kennen. Juist dat contrast fascineerde me: de enorme schaal en bouwkundige complexiteit tegenover de eenvoud van de beschikbare materialen. Daarvoor waren geen moderne bouwmaterialen of machines nodig, maar een diepgaande kennis van materiaal, constructie en klimaat die gedurende generaties werd ontwikkeld en doorgegeven.

Ook bouwkundig zijn de kasbahs bijzonder intelligent. De massieve lemen muren dragen niet alleen het gewicht van verschillende verdiepingen, maar beschermen de bewoners ook tegen de grote temperatuurverschillen van het pre-Saharaanse klimaat. Kleine openingen beperken de hitte overdag, terwijl de massa van de muren helpt om temperatuurschommelingen te vertragen. Architectuur, materiaal en omgeving vormen er één systeem.

De gebouwen waren tegelijk een uitdrukking van de sociale structuren waarin ze ontstonden. Kasbahs en tighermatine waren woningen, maar konden ook macht, rijkdom en bescherming vertegenwoordigen. Hun vorm verschilt van streek tot streek en draagt de sporen van de gemeenschappen en bouwtradities waaruit ze voortkwamen.

Toen ik deze foto’s maakte, waren veel van die gebouwen al verlaten of in verval. Leembouw vraagt voortdurend onderhoud en wanneer een gebouw niet langer wordt bewoond, kan regen in relatief korte tijd grote schade veroorzaken. Nieuwe woonvormen, veranderende levensomstandigheden en migratie maakten dat veel families hun oude woningen achterlieten. Een architectuur die eeuwenlang vanzelfsprekend deel uitmaakte van het landschap werd daardoor steeds kwetsbaarder.

Twintig jaar later kijk ik ook om een andere reden naar deze foto’s. In een tijd waarin de bouwsector zoekt naar manieren om minder energie en grondstoffen te gebruiken, blijken veel principes van deze traditionele architectuur verrassend actueel. Lokale materialen, een beperkte behoefte aan transport, herstelbare constructies en het gebruik van thermische massa zijn geen recente uitvindingen. In Zuid-Marokko werden ze generaties lang toegepast omdat bouwen er noodzakelijkerwijs moest vertrekken vanuit wat het landschap beschikbaar stelde.

Voor mij documenteren deze foto’s daarom meer dan een bedreigd architecturaal erfgoed. Ze tonen een bouwcultuur waarin materiaal, klimaat, vakmanschap en omgeving nauw met elkaar verbonden waren. De kasbahs zijn monumentaal, maar hun werkelijke vernuft schuilt misschien juist in iets eenvoudigs: dat zulke indrukwekkende gebouwen konden ontstaan uit aarde, hout en menselijke kennis.