Sommige boeken blijven jarenlang in de kast staan om dan onverwacht opnieuw relevant te worden. De afgelopen weken kwamen vier auteurs op die manier bijna toevallig samen in mijn lectuur. Francesco Petrarca en Henry David Thoreau las ik vele jaren geleden. Thoreaus Walden ben ik nu aan het herlezen. Tegelijk lees ik A Sand County Almanac van Aldo Leopold, een haast onvermijdelijk boek voor wie zich met natuurbeheer en natuurherstel bezighoudt. En naar aanleiding van het recente overlijden van Wendell Berry herlas ik zijn essay Think Little.

Vier auteurs uit heel verschillende tijden, met heel verschillende uitgangspunten. Petrarca schrijft in de veertiende eeuw over de beklimming van een berg. Thoreau trekt zich in de negentiende eeuw terug aan Walden Pond om na te denken over wat een mens werkelijk nodig heeft. Leopold ontwikkelt in de eerste helft van de twintigste eeuw een ecologische manier van kijken die fundamenteel zou worden voor ons denken over natuur en natuurbeheer. Berry onderzoekt vanuit landbouw, gemeenschap en landschap wat verantwoordelijkheid betekent in een geïndustrialiseerde samenleving.

Tijdens het lezen viel mij op hoe dicht ze ondanks die verschillen bij elkaar komen. Niet omdat ze hetzelfde zeggen, maar omdat ze ieder vanuit hun eigen vertrekpunt een vraag stellen die vandaag bijzonder moeilijk te ontwijken is: wat vraagt het van ons wanneer we weten dat onze manier van leven gevolgen heeft voor de wereld waarvan we deel uitmaken?

Petrarca: de weg omhoog

Lang geleden las ik Petrarca’s verslag van de beklimming van de Mont Ventoux. Van die tekst is mij vooral één beeld bijgebleven. Terwijl zijn broer Gherardo de directe weg naar boven kiest, probeert Petrarca telkens opnieuw een gemakkelijker pad te vinden. Hij wijkt uit wanneer het steil wordt, in de hoop dat een minder inspannende route hem uiteindelijk toch naar de top zal brengen. Telkens moet hij vaststellen dat zijn broer verder boven hem uitkomt.

Petrarca gebruikt die ervaring als metafoor voor een menselijke neiging die weinig aan actualiteit heeft verloren. We weten vaak behoorlijk goed wat het goede of juiste is, maar dat betekent nog niet dat we bereid zijn de inspanning te leveren die ervoor nodig is. Zodra de weg moeilijk wordt, zoeken we naar een omweg die minder van ons vraagt.

Het is een eenvoudig beeld dat tijdens het lezen van Thoreau, Leopold en Berry steeds opnieuw bij mij terugkwam. Niet omdat zij hetzelfde schrijven als Petrarca, maar omdat ook hun denken uiteindelijk consequenties heeft. Wie hun redenering ernstig neemt, kan moeilijk volstaan met begrijpen alleen. De vraag wordt wat we bereid zijn te doen met wat we weten.

Kapel op de mont ventoux in de sneeuw

Thoreau: hoeveel hebben we nodig?

Henry David Thoreau trekt zich in 1845 terug in een zelfgebouwde hut aan Walden Pond in Massachusetts. Niet om voorgoed uit de samenleving te verdwijnen, maar om een experiment uit te voeren. Hij wil onderzoeken wat er overblijft wanneer een mens een aantal vanzelfsprekendheden van het maatschappelijke leven wegneemt.

Walden wordt daardoor gemakkelijk gelezen als een pleidooi voor eenvoud of voor een terugkeer naar de natuur. Maar Thoreaus vraag gaat verder. Hij onderzoekt de verhouding tussen wat we bezitten en de hoeveelheid van ons leven die nodig is om dat bezit mogelijk te maken. Een huis, kleding, voedsel en comfort kosten niet alleen geld. We betalen ervoor met arbeid, en dus uiteindelijk met tijd.

Dat is misschien een van de redenen waarom ik het boek nu anders lees dan jaren geleden. Onze materiële mogelijkheden zijn sinds Thoreau onvoorstelbaar toegenomen, maar zijn fundamentele vraag is dezelfde gebleven: hoeveel daarvan hebben we werkelijk nodig om een goed leven te leiden?

Het gaat daarbij niet om armoede of om het afwijzen van vooruitgang. Interessanter is het onderscheid tussen wat ons leven werkelijk verrijkt en wat vooral meer onderhoud, arbeid en aandacht vraagt. Wie steeds meer nodig heeft om zich vrij te voelen, kan uiteindelijk juist steeds afhankelijker worden van alles wat nodig is om dat leven in stand te houden.

Daar zit een vreemde paradox. We associëren vrijheid vaak met zoveel mogelijk mogelijkheden. Thoreau suggereert een andere vorm van vrijheid: niet alles wat mogelijk is ook nodig hebben.

Leopold: leren kijken

Aldo Leopold lees ik vanuit een andere aanleiding. A Sand County Almanac, postuum gepubliceerd in 1949, behoort tot de fundamentele teksten van het moderne ecologische denken en blijft bijzonder relevant voor iedereen die geïnteresseerd is in ecologie, natuurbeheer en natuurherstel.

Wat mij tijdens het lezen vooral treft, is de manier waarop Leopold kijkt. In zijn beschrijvingen bestaan planten, bomen, vogels, zoogdieren, bodem en water nooit werkelijk afzonderlijk. Overal ziet hij relaties. Wat op het eerste gezicht een eenvoudig natuurtafereel lijkt, blijkt bij nader kijken onderdeel van een netwerk van afhankelijkheden.

Die manier van kijken lijkt vanzelfsprekend zodra je haar kent, maar dat is ze niet. Een bos kan eenvoudig een verzameling bomen lijken. Wie beter leert kijken, ziet bodem, waterhuishouding, licht, vegetatiestructuur, concurrentie, verstoring en talloze relaties tussen soorten.

Leopolds grote stap is dat hij die ecologische verbondenheid ook een ethische betekenis geeft. In zijn landethiek breidt hij de gemeenschap waartoe wij behoren uit tot bodem, water, planten en dieren. De mens staat niet buiten dat geheel maar maakt er zelf deel van uit.

Daarmee wordt ecologische kennis meer dan kennis alleen. Wie relaties leert zien, begint ook de gevolgen van zijn handelen anders te begrijpen. Weten dat een ingreep gevolgen heeft voor ons ecosysteem maakt het moeilijker om alleen naar het onmiddellijke menselijke belang te kijken. Kennis wordt daarmee ook een vorm van verantwoordelijkheid.

Dennenbos kasterlee

Berry: verantwoordelijkheid dichtbij

Die gedachte komt op een andere manier terug bij Wendell Berry. Na zijn recente overlijden ben ik opnieuw enkele van zijn teksten gaan lezen, waaronder Think Little. Berry vertrekt niet vanuit natuurbeheer maar vanuit landbouw, lokale gemeenschappen, economie en de manier waarop industrialisering onze relatie met land en voedsel heeft veranderd.

Wat mij bij het herlezen trof, is hoe actueel zijn redenering blijft. Grote problemen hebben de neiging zo groot te worden dat we onszelf er klein tegenover gaan voelen. Klimaatverandering, biodiversiteitsverlies, landbouw, energie of vervuiling lijken problemen die alleen door overheden, bedrijven, wetenschappers en internationale instellingen kunnen worden aangepakt.

En natuurlijk zijn structurele veranderingen noodzakelijk. Berry’s Think Little is geen argument om grote problemen te reduceren tot individuele keuzes. Zijn punt is juist dat het bestaan van die grotere schaal onze verantwoordelijkheid op kleinere schaal niet opheft.

Die verantwoordelijkheid begint voor Berry dicht bij huis: in hoe we wonen, wat we eten, hoe we omgaan met grond, wat we kopen, hoe we werken en welke gemeenschappen we mee in stand houden. Niet omdat één individuele keuze een mondiaal probleem oplost, maar omdat een samenleving uiteindelijk ook bestaat uit de dagelijkse handelingen van de mensen die er deel van uitmaken.

Daar raakt Berry aan Leopold. Als we werkelijk deel uitmaken van de ecologische gemeenschap die Leopold beschrijft, kunnen we onze verantwoordelijkheid voor die gemeenschap moeilijk volledig uitbesteden. En daar verschijnt ook Petrarca opnieuw. Een probleem herkennen is relatief eenvoudig. Moeilijker wordt het wanneer die erkenning consequenties krijgt voor de manier waarop we zelf leven.

de verdonvalei met een oud dorp

Vier verschillende wegen

Het zou te gemakkelijk zijn om van Petrarca, Thoreau, Leopold en Berry één samenhangende filosofie te maken. Daarvoor verschillen hun tijd, achtergrond en bedoeling te sterk. Maar juist tijdens het naast elkaar lezen begon mij op te vallen hoe hun gedachten elkaar raken.

Petrarca schrijft over de inspanning die nodig is om het goede of juiste daadwerkelijk te doen. Thoreau stelt de vraag hoeveel we nodig hebben en hoeveel van ons leven we bereid zijn daarvoor in te ruilen. Leopold laat zien dat we deel uitmaken van een ecologische gemeenschap waarin niets werkelijk op zichzelf staat. Berry brengt de verantwoordelijkheid die daaruit voortvloeit terug naar de schaal waarop we zelf kunnen handelen. Zo komen inspanning, genoeg, verbondenheid en verantwoordelijkheid vanuit vier verschillende richtingen bij elkaar.

Misschien raken deze vier schrijvers daarmee elk vanuit hun eigen tijd aan hetzelfde probleem van de onze. Niet dat we te weinig weten. Integendeel. Leopold beschikte al over een diep inzicht in ecologische samenhang en de gevolgen van menselijk handelen op het landschap. Ook Berry schreef scherp over de ecologische en sociale gevolgen van industrialisering, grootschalige landbouw en consumptie. Sindsdien is onze kennis alleen omvangrijker geworden en zijn veel van de ontwikkelingen die zij beschreven duidelijker zichtbaar geworden. Weten is echter één ding, consequenties verbinden aan wat we weten is iets anders.

We weten veel over klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en de druk die onze manier van leven op ecosystemen legt. We weten dat individuele keuzes alleen die problemen niet kunnen oplossen en dat politieke, economische en structurele veranderingen noodzakelijk zijn. Maar dat ontslaat ons niet van de vraag wat die kennis betekent voor onze eigen manier van leven.

Misschien is dat uiteindelijk wat mij bij het lezen van deze vier auteurs zo treft. Geen van hen biedt een eenvoudig voorschrift. Ze dwingen eerder tot een andere manier van kijken. Naar wat we nodig hebben, naar de wereld waarvan we deel uitmaken, naar onze verantwoordelijkheid tegenover die wereld en naar de inspanning die nodig is om daar ook naar te handelen.

En daarmee staan we opnieuw op de berg van Petrarca. Niet omdat er maar één juiste weg zou bestaan of omdat moeilijker altijd beter is. Wel omdat sommige bestemmingen nu eenmaal niet bereikbaar zijn zonder te stijgen. We kunnen lang zoeken naar een comfortabeler pad, maar uiteindelijk blijft dezelfde vraag over: als we weten welke richting we uit moeten, zijn we dan ook bereid om te beginnen klimmen?

plateau du vercors