Tien jaar later: een terugkeer naar de igoudar van de Anti-Atlas

Tussen 2010 en 2016 bezocht ik meer dan 150 igoudar in de Anti-Atlas. De meeste daarvan werden fotografisch gedocumenteerd en zijn vandaag nog steeds terug te vinden op mijn website. In die jaren probeerde ik niet alleen een bijzondere vorm van architectuur vast te leggen, maar ook een erfgoed dat toen al onder druk stond. Sommige igoudar waren verlaten en gedeeltelijk ingestort, andere werden nog gebruikt en hadden nog steeds een amin, de door de gemeenschap aangestelde beheerder die toezag op het gebruik en het onderhoud van het gebouw.

Nu, bijna tien jaar later, was ik benieuwd hoe de toestand van dat erfgoed geëvolueerd is. Daarom besloot ik twee relatief goed bereikbare igoudar opnieuw te bezoeken. Igoudar, de meervoudsvorm van agadir, zijn collectieve graan- en opslagplaatsen die eeuwenlang een centrale rol speelden in de organisatie van Amazigh-gemeenschappen in Zuid-Marokko. Ze moeten niet verward worden met de stad Agadir, waarvan de naam dezelfde oorsprong heeft.

Bij mijn eerste bezoeken maakte vooral het gebouw indruk. De massieve muren, de opeenvolging van opslagkamers en de vaak indrukwekkende ligging maakten deze plaatsen bijzonder fotogeniek. Maar de achterliggende betekenis bleef voor mij nog buiten bereik. Ik begreep dat het om opslagplaatsen ging, maar niet welke rol ze precies speelden binnen de gemeenschap die ze had gebouwd en gebruikt.

Dat veranderde toen ik het werk las van Robert Montagne. Deze Franse socioloog en kenner van de Amazigh-samenlevingen in Zuid-Marokko deed in het begin van de twintigste eeuw onderzoek naar lokale vormen van bestuur, recht en gemeenschapsorganisatie. Zijn studie L’Agadir des Ikounkas geldt nog steeds als een van de belangrijkste werken over de igoudar van de Anti-Atlas.

Montagne beschrijft de agadir niet als een gebouw, maar als de materiële uitdrukking van een sociaal, juridisch en economisch systeem. Elke familie beschikte over een eigen opslagruimte, maar het geheel werd beheerd volgens collectieve regels. De amin hield toezicht op het gebruik van het gebouw, conflicten werden geregeld volgens lokaal recht en het beheer van voorraden was ingebed in een systeem van wederzijdse verantwoordelijkheid. De agadir was niet zomaar een opslagplaats. Ze was een institutioneel kader waarin eigendom, vertrouwen en samenwerking samenkwamen.

Door Montagne te lezen, begon ik beter te begrijpen waar ik tijdens mijn bezoeken naar keek. Wat voordien losse indrukken waren geweest, kreeg samenhang. Het bevestigde ook iets wat ik in de jaren daarvoor al regelmatig had gezien in dorpsgemeenschappen in de Hoge Atlas. De sterke nadruk op collectiviteit en wederzijdse afhankelijkheid vormt een van de meest opmerkelijke aspecten van de Amazigh-cultuur.

De eerste agadir die ik tijdens deze terugkeer bezocht, was Agadir Tassila van de stam Ida Oumanou, onderdeel van de Chtouka-confederatie, historisch een van de machtigste confederaties van Amazigh-stammen in de Soussvallei.

Toen ik de site in 2010 bezocht, verkeerde ze al in slechte staat. Volgens de lokale bevolking werd de agadir toen al meer dan een eeuw niet meer gebruikt. Ik herinner me dat ik ervan overtuigd was dat het gebouw binnen afzienbare tijd volledig zou verdwijnen, maar dat blijkt niet het geval.

Hoewel de agadir nog steeds een ruïne is, lijkt de toestand opmerkelijk weinig veranderd. Oorspronkelijk ging het om een middelgrote agadir met ongeveer 120 opslagkamers. Vandaag staan slechts delen van de muren nog overeind. Ook de twee vrijstaande wachttorens hebben de tand des tijds verrassend goed doorstaan. Rond de agadir liggen nog drie ongebruikte regenwatercisterne, stille getuigen van een systeem waarin opslag en waterbeheer nauw met elkaar verbonden waren.

Wat mij vooral trof, was de stabiliteit van het verval. Tien jaar geleden leek de ruïne op een kantelpunt te staan. Vandaag blijkt dat proces vrijwel stilgevallen. De agadir is niet verdwenen, maar bevindt zich nog steeds in dezelfde toestand van langdurige verlatenheid.

De tweede site was de Agadir des Ikounka, wellicht een van de bekendste igoudar van de Anti-Atlas. Niet alleen vanwege haar architectuur, maar ook omdat Montagne er zijn klassieke studie aan wijdde.

De Agadir des Ikounka was een van de eerste igoudar die ik bezocht. Niet toevallig. Vanuit Agadir, dat toen mijn uitvalsbasis was, was deze plek relatief eenvoudig bereikbaar. Maar de keuze was ook inhoudelijk gestuurd. Door Montagne te lezen, had ik voor het eerst het gevoel dat ik begreep waar ik naar keek.

Toen ik de agadir voor het eerst bezocht, was ze niet meer in gebruik. Er was geen amin meer die het beheer verzekerde. Delen van het gebouw verkeerden in slechte staat en sommige structuren stonden op instorten. De site maakte een verlaten en verwaarloosde indruk. Daarom was de verrassing groot toen ik haar nu terugzag.

In tegenstelling tot Tassila heeft de Agadir des Ikounka de voorbije jaren een grondige restauratie ondergaan. Het gebouw is opnieuw toegankelijk gemaakt en ontvangt vandaag dagelijks bezoekers. Wat tien jaar geleden een verwaarloosde site was, is vandaag een verzorgd erfgoedmonument. Die restauratie roept echter ook vragen op.

Wie Montagne leest, begrijpt dat een agadir veel meer is dan een verzameling muren en opslagkamers. De architectuur was slechts de zichtbare uitdrukking van een sociaal, juridisch en economisch systeem dat het dagelijkse leven van een gemeenschap mee vorm gaf. De rol van de amin, de afspraken rond eigendom en gebruik en de collectieve verantwoordelijkheid voor beheer en onderhoud maakten evenzeer deel uit van de agadir als de muren zelf.

In Tassila is dat systeem verdwenen en vervalt ook de architectuur langzaam mee. In Ikounka bleef de architectuur bewaard, maar het systeem dat haar voortbracht is al lang verdwenen. Dat maakt de restauratie niet minder waardevol. Zonder die ingreep zou ook dit gebouw wellicht verder zijn weggezakt in het verval. Tegelijk verandert de betekenis van de plek. Wat ooit een functioneel onderdeel was van het dagelijkse leven, wordt vandaag een plaats waar bezoekers kennis kunnen maken met een geschiedenis die grotendeels verdwenen is.

Als westerse bezoeker is het verleidelijk om met enige nostalgie naar zulke plaatsen te kijken. De igoudar getuigen van een indrukwekkend complexe vorm van collectieve organisatie die diep verankerd was in het dagelijkse leven van de Amazigh-gemeenschappen. Het verdwijnen van die systemen kan gemakkelijk als een verlies worden ervaren, zeker wanneer je zoals ik jarenlang gefascineerd bent geweest door de manier waarop deze gemeenschappen hun samenleving organiseerden.

Maar bij die bewondering past ook enige zelfkritiek. Vanuit onze comfortabele positie kunnen we het verdwijnen van traditionele samenlevingsvormen betreuren, zonder zelf te moeten leven met de omstandigheden die ze noodzakelijk maakten. Voor de mensen die de igoudar gebruikten, waren het geen romantische symbolen van gemeenschapszin, maar praktische instellingen die een antwoord boden op de uitdagingen van hun tijd. Wanneer die omstandigheden veranderen, is het logisch dat ook de samenleving evolueert. Dat is niet noodzakelijk een verlies, maar kan evengoed een uitdrukking zijn van vooruitgang.

We moeten ons dan ook afvragen voor wie we dat verleden eigenlijk willen bewaren. Is het voor de gemeenschappen zelf, die hun geschiedenis en erfgoed willen koesteren, of omdat wij als buitenstaanders verlangen naar een wereld die eenvoudiger en authentieker lijkt dan de onze? Het zou bijzonder aanmatigend zijn om van deze gemeenschappen te verwachten dat ze blijven leven volgens gebruiken die wij bewonderen, maar die voor hen hun oorspronkelijke betekenis verloren hebben.

Juist daarom stemt de restauratie van de Agadir des Ikounka mij hoopvol. Niet omdat daarmee een verdwenen samenleving opnieuw tot leven wordt gewekt, maar omdat het mogelijk blijkt om haar geschiedenis te bewaren zonder haar verdere ontwikkeling in de weg te staan. De igoudar hoeven niet opnieuw te functioneren zoals vroeger om betekenisvol te blijven. Ze kunnen getuigen van een bijzonder hoofdstuk uit de geschiedenis van de Amazigh-gemeenschappen, terwijl die gemeenschappen zelf hun toekomst blijven vormgeven.